Guión Quechua

Imataq Warachikuyri?

Warachikuyqa , Inkakunaq pachapi hatun raymin karan. Sapa watan kay raymiqa ch’ulla kutillapas ruwakuq, utaq Inka kamachikuqtin, mosoq waynakuna umalleqman chayanankupaq.

Chay raymipin, imaymana yachasqankuta ruwaqku, llallinankukama.

Chaypin Inka ayllunpa waynakuna kallpankuta, yachayninkuta qhawarichiqku.

Kay pachapitaq Warachikuyqa waynakunaq atipanakusqankuta qhawachiwanchis, pis kurkunta allinta apan, utaq kallpanta rikuchiwaspanchis, sichus llalliq hina utaq chinkaq hina.

Peru suyunchispi, kay raymiqa reqsisqallaña kapun.

Ima hatun kamachiy ruwakunanpaq kan?

Hatun kamachikuypi –27708- imaymana raymikuna Peru suyunchis ujupin kanan, chaytataq q’emiyunanku umalleqkuna

Warachikuyqa, Inti Raymi hinaman sayakun, qhepa taytanchiskunaq ruwasqankuta kunankama apamusqanchismanta , chayrayku noqanchispaq, tomaqayakunapaq ima aypachiwanchis.

Imapin q’emiyukunchis kay Warachikuy ruwakunanpaq?

Kay rayminchisqa imaymana k’uskiqkunaq tarisqankuwan ruwakun, ura watakunamantaraq . Qhepatataq patarakunapi, raphikunapi ima qelqaranku.

Kay k’uskiqkuna kanku: Inca Garcilaso de la Vega, Bernabé Cobos, Huamán Poma de Ayala, Cieza de León, Santa Cruz Pachacuti, Juan de Betanzos, Molina el Cusqueño, Ramos Gavilán, Luis E, Valcárcel, Federico Kauffman Doig, Víctor Angles Vargas, Waldemar Espinoza, Antonio Busto, hoqkunapuwan.

Paykuna qhapayninta tarispanku qhepata, patarakunapi, raphikunapi ima reqsichiwanchis.

Kay raymipin kikin Inkakunaq churinkuna wasapayman haykuqku, lluywan reqsichikunankupaq, chaninchaqkutaqmi Tawantinsuyupi.

Qhepaqkunaqa manan ima onqoywanpas kaqkuchu nitaq k’iriyuqchu.

Imaymana ruwasqanku qhepata, kallpankuta churasqanku qhepata, wasapaqkunallan warata chaskiqku, mana chhayna kaqtinqa, manan wallaman chayaqkuchu, t’aqapuqkus.

Imaynatan Warachikuy ruwakun?

Ciencias, Qosqopi yachay wasin, qanchis chunka watamanta ruwan kay raymita. Kaypaqtaq kinsa t’aqan kan:

  • Kikin pachapi ruwasqan hina
  • Atipanakuykuna
  • Q’ochurikuy, tusuykunawan ima.

Kay raymin sapa watan Saqsaywamanpi ruwakun, runa runataq lluyt’a hunt’anku. Kay ruwakuyri Unu Raymi Killapin, Intichay P’unchaypi apakun.

Imaynatan apakun?

Qallariynin:

  • Waynakuna, tawa suyumanta chayamuqkuna, qollanankunawan kuska, Saqsaywaman kanchaman ¡ Haylli! nispa qaparispa chayamunku.
  • Qosqo walla wallansuka lloqsillankutaqmi.
  • Antisuyukuna Ciencias yachay wasimanta lloqsinku.
  • Qontisuyukuna, hatun Qosqo panpamantañataq
  • Chinchaysuyukuna Qorikanchamanta rinku
  • Qollasuyukunataq Rimaqpanpamanta lloqsinku.

Iskay ñeqe t’aqa:

Q’ochurikuyta ruwakun qhaswa tusuywan

Chaykamaqa Saqsaywamanpi Ciencias huch’uy yachay wasimanta suyukunaq tusukunata tusunku. Paykunas 20 Qhapaq Situwa Killapi tusunku, qhepata tusuna raymipi llalliranku kikin yachay wasinkupi.

Saqsaywaman hunt’an runakuna suyarinku kay rami qallarinanpaq.

Kinsa ñeqe t’aqa:

Maypin walla walla wisa kanku? Saqsaywaman wichayninpi pututu waqachiqkuna churakunku.

Pututu waqayta qallariqtin Warachikuy Raymi qallarin, Waylillasta waqachispa harawiqkuna wamink’awan haykunku. Wawa Sonqo wamink’awan kuska, wifalakunataq paykunaq ujunmantan lloqsin, walla walla wisaq makinkunamanta , chaymantataq llapanku, pisqa pachaqtin Saqsaywaman rumi perqakunapi churakunku, ima munay Tawantinsuyuq wifalakunata raphapachispa.

Chayman Inkaq walla walla wisakuna munay wachukunapi churakuspa panpaman urayunku, imaymanata kurkunkuwan ruwanku, intiman chaskinapaq, killapaq, pachamamapaq, auqanakuypaq ima.

Qhepatataq usnuq ñaupaqpi churakunku, kaypitaq Inka wamink’ankunawan kuska suyashanku.

Chayman, pichaqkuna. inkaq ñan purinanta pichaspa haykunku., qhepankupitaq Qoya, T’ika T’aqakuna, Ñust’akuna, Ajllakunapuwan ima. Warakunata apanku, paykunapas Inkay purinanpaq ñanta pichanku.

Panakakunaq takisqankuman hina Inka wantunapi rikhurimun, wamink’ankunawan, lluytaq qonqorchaki napaysiq hina churakunku.

Chaypiñataq Inkaqa wantunamanta urayun , punkunta haykuspa usnuman chayamunankama.

Inka taytanchisman much’ay

Ch’in Saqsaywaman tukun Inti Tayta lloqsimunankama.

Lloqsimuqtintaq Intinchis mak’allin k’anchayninwan, q’oñiyninwan.

Kayta añaychakuspa Inkaqa much’ay ajnanata ruwan . Kayta rikuspa, llapallanku Inka takita, qheswa simipi takinku.

Aja ajnana

Ajaqa willka unun, saramanta ruwasqa. Kaypi Inkaqa ajawan Tayta Intiman aypan, qori akilla hunt’ata. Mañakunku, Warachikuy allin apakunanpaq . Pachamamamanpas haywan, sumaq Tawantinsuyu runakunapaq rurukunata qosqanmanta.

Llama t’ikarisqan Ajnana

Kaypi Inti taytanchista saminchanku.

Qhali, kallpasapa , yana llamakunata usnukama chayachinku. Kaypi ninrinkuta t’oqonqaku imaymana achalakunawan allichanankupaq, kaykunataq Tawantinsuyu wifalamanta qanchis llinphikunawan ruwasqa kanku. Kaykunawantaq apukunaman, Mamapachaman mañakunku kay uywa miramunapaq; mijunata, p’achakunata Warachikuy ruwaqkunapaq kananpaq, kikillantataqmi Warachikuy Raymi hatunpuni kananpaq.

Nina kausachiq ajnana

Qori ch’ipanata Willaq Uman, Inti Taytapaq hap’in, paymanta kallpata chaskinankupaq. Chayllaman ch’ipana sumaqta lliphipipin, kayta rikuspataq lluy kusikunku, Inti Tayta, Inkapi kaqmanta iñisqan rayku.

Kay lliphipisqan ch’ipanata willkanina Ajllakunaman haywan, paykunataq sapanka suyuman aypachinku.

Tawa T’aqa: Atipanakuykuna

Inka p’uchukaynin raymi chayashaqtin rimayninta uyachikun, lluy waynakunata llallinankuta munaspa.

Kamachikuntaqmi Qollanakuna, Hamaut’akuna ima, Khipukamayoq umallesqanwan, imamunayta Warachikuy apakunanta. Kamachikuntaqmi Warachikuy qallarinanpaq

Atipanakuy Amaru tusuy

Warachikuy qallarinanta suyaspa, tusuyta tusunku. Kay tusiysis Manqo Qhapaq , Qhapaq T’oqo lloqsisqanmanta pachan tusukun. Inti iñina wasin kinraymantataq Muru Orqo hatun waskhata horqonku, kaytan yanawan, yuraqwan, pukawan, misituwan ima ruwasqa kanku, sumaq puka llauthupitaq tukun.

Tusuyta, warmikuna, qharikunawan tusunku, aysaspataqmi waskhata ruwanku, hatun mach’aqweta hina , qhepatataq mayt’u hina kay waskhaqa qhepan

Watamanta chakipi phaway

Tanpu T’oqomanta, Wanakauri orqopi, tawa suyukunamanta atipanakuqkuna phawayninkuta qallarinku, Saqsaywaman chayamunankukama, kay ñantaq qanchis kilometro –nisqa- kasqa.

Sasa ruwaykunamanta

Saqsaywaman panpapitaq waynakuna Tawantinsuyumanta hamuqkuna phawayninkuta qallarinku.

Kallpachakuykuna

Ninaq ujunpi seq’eta ruwanku, chay patapitaq waskhamanta iskaq t’aqa waynakuna chutanku. Ninaq patanta ichiqkunan llallinku.

Kuntur kallpachakuy tusuy

Kuntur tususqanta yachapayanku, kay tusuytaq Qontisuyumanta hamuqmi kasqa

Kallpachakuy ruwanakuna

Wichaypi warkusqakuna maqanakunku. Pis khunpanman panpaman chanqan, paymi llalliq

Mana urmana ruway

Wichaypi kaq waynakuna k’aspita chinpanku, uraypitaq nina raurashan. Manan urmanankuchu.

Q’achanpa tusuy

Qollasuyukunan kay atipanakuy tusuyta ruwanku, Yawar Mayuta astawan qhawachinku, qhawachinkutaqmi qhari kasqankuta, kallpasapa kasqankuta.

Sasa chinpaykuna

Iskay waskha warkusqamanta, waynakuna warkuyukunku, pachapitaq nina rauwashan.

Imaymana sasachakuy

Kaypaq waynakuna raurashaq muyuq chaupinta p’itananku, ichaqa manan kay ninawanqa ruphachinakunankuchu

Puma tusuy

Chinchaysuyukuna millay pumakunaman riqch’ayukunku, chayrayku sumaqllata saykunku, p’ita p’itayuspataq mijunanman wijch’uyukunku. Kay pumakunan ninrinkunapi warkunankunawan, qori kirukunawan, qori ch’ipanakunawan ima churakunku.

Ima kasqanman hap’ichiy

Chanqa chukikunawan, p’eqtakunawan ima karu kaqkunaman chayachinku. Uray Urupanpa mayu patapi tiyaqkuna , Kaytaqa sumaqta ruwanku

Mishawas auqa tusuy

Walla walla wisakuna auqanakuyman rinankukama, Antisuyuq Mishawas auqa tusuyta tusunku, k’ita uywakuna qaparqachaspa hina. Anchuwar, anchuwar nispa uywakunata, challwakunata hap’iq hina ruwanku

Pisqa ñeqe Auqanakuq hina Inka paqareq

Hanan Qosqoq, Urin Qoskukunapuwan ima millay auqanakuypi kurkun kurkun hap’inakayukunku,

Sapaqta warak’akunawan maqanakullankutaq, rumikunataq qarukama chayan. Kay qhepatataq Inka, thaq runakuna kanankupaq kamachikun.

Soqta ñeqe Wara churay, chunpi qoy llalliqkunapaq

Llalliqkunaqa cheqaq llalliq kasqankuta qhawachinankupaq, kuyuq chakakunanta chinpananku, Inkaq kasqanman chayamuqtinkutaq, Warata, Chanpitawan churan kikin Tayta Intinchispa churinkunaman.

Kay q’ochurikuy p’uchukayninman chayaqtintaq Inkaqa hatun umalleqkunawan Tayta Intiman añaychakun kay raymi sumaq aparikusqanmanta. Qhepata Qorikanchaman kutinpunku, waminq’ankunawan kuska, llalleq waynakunawanpas. Pututukuna waylillaskuna waqaspa, runakunataq kunkankuta Saqsaywamanpi uyarichikunku: Haylli Mosoq Inka, Q’ochurikuy!... nispa

Elena Gutiérrez Zambrano

Qheswa Simi Yachachiq

T’ijraq

Q-25-08-06

Boletín

No podría ser otra persona que represente al Inca (hijo del Sol) en el Warachikuy 2016, el reconocido y de amplia trayectoria actor cusqueño Nivardo Carrillo Gutierrez

No podría ser otra persona que represente al Inca (hijo del Sol) en el Warachikuy 2016, el reconocido y de amplia trayectoria actor cusqueño Nivardo Carrillo Gutierrez



Organizadores

ciencias dircetur emufec ministerio de cultura promperu